شود بر زوال مثل حكم ثابت به نصّ در مستقبل آن را نسخ نخوانند . نبينى كه مكلَّف چون عاجز شود يا عقلش زايل شود ، عبادات از او ساقط گردد به دليل عقل ، و آن را ناسخ نخوانند ، و براى آن گفتيم كه : به زوال مثل حكم ، و نگفتيم بر زوال حكم ، براى آن كه اگر نفس به ( 1 ) آنچه به دو امر كرده باشد منسوخ كند بدا باشد ، و بدا بر خداى تعالى روا نبود . و براى آن گفتيم كه : حكم بايد كه ثابت بود به نصّ شرعى ، كه آنچه به دليل عقل ثابت شود ، چون شرع آن را زايل كند ، آن را نسخ نخوانند و نگويند حكم عقل را منسوخ بكرد . نبينى كه « نماز » و « طواف » و « سعى » و مانند اين در عقل نيكو نيست ، چون شرع آمد و تعبّد كرد ما را به اين نگويند اين دليل شرعى حكم عقل را منسوخ كرد . و اعتبار تراخى براى آن كرديم كه آنچه مقارن بود از أدلَّه ، ناسخ نبود ، و بود كه مخصّص بود ، نبينى كه اگر گويد : « اقتلوا المشركين الَّا اليهود » اين تخصيص عموم باشد [ 2 - ر ] ، نسخ نباشد ، و نسخ در امر و نهى شود و در خبرى ( 2 ) كه تغيّر ( 3 ) بر وى روا بود يا متضمّن بود معنى امر و نهى را . اكنون دخول نسخ در آيات قرآن بر سه وجه است : يكى آن ( 4 ) كه حكم منسوخ بود و تلاوت بر جاى ، چو آيت عدّة يك سال ، في قوله تعالى : وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ ( 5 ) . . . ، پس خداى تعالى اين عدّة يك سال ( 6 ) به چهار ماه و ده روز منسوخ كرد ، في قوله : وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً ( 7 ) . . . ، و چون آيت نجوى ، في قوله تعالى : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ( 8 ) . . . ، چون ( 9 ) آيت بيامد و مردم از رسول - عليه السّلام - دور شدند و امير المؤمنين - عليه السلام - ده درم به ده بار به صدقه داد و ملازمت كرد با رسول - عليه السّلام - چنان كه در جاى خود بيايد - ان شاء اللَّه تعالى - حق تعالى اين حكم ( 10 ) منسوخ كرد بقوله

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد . ( 2 ) . مج ، آج ، لب ، فق ، وز ، مب : چيزى . ( 3 ) . مج ، آج ، لب ، مر : تغيير ، دب ، مب : تفسير . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها است . ( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 240 . ( 6 ) . دب ، مب ، مر را ، وز : يك ساله . ( 7 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 234 . ( 8 ) . سورهء مجادله ( 58 ) آيهء 12 . ( 9 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر اين . ( 10 ) . دب ، مب ، مر را .